PLANETO¤DE VOOR JOANNES LE FRANCQ VAN BERKHEY



Dr. Joannes le Francq van Berkhey (1729-1812).


Astronet

Haarlem, 30 januari 2010.

'Vrank en Vrij'

Planeto´de nummer 27657 draagt voortaan de naam Berkhey. Daarmee bewijzen sterrenkundigen eer aan de arts, natuuronderzoeker en dichter dr. Joannes le Francq van Berkhey, lector in de natuurlijke historie aan de Universiteit Leiden, 1773-1795. Le Francq van Berkhey schreef onder andere de negendelige encyclopedie Natuurlijke Historie van Holland, die nog steeds geldt als hÚt naslagwerk voor de botanie, geologie, topografie en culturele geschiedenis van Nederland in de achttiende eeuw.

De vernoeming geschiedde door de Amerikaanse astronoom van Nederlandse afkomst Tom Gehrels, op voordracht van de Haarlemse wetenschapsjournalist Carl Koppeschaar. De Internationale Astronomische Unie (IAU) heeft het voorstel tijdens Volle Maan op 30 januari bekrachtigd.



De baan van planeto´de (27567) Berkhey in ons zonnestelsel.

Planeto´de (27657) Berkhey beweegt zich op een afstand van 238 miljoen tot 436 miljoen kilometer van de zon in de ruimte tussen de planeten Mars en Jupiter. Een planeto´de bestaat meestal uit rotsachtig materiaal en kan verschillen in omvang van een kleine kei tot een heuse miniplaneet met een diameter van 1000 kilometer. De diameter van planeto´de Berkhey bedraagt naar schatting 3,7 kilometer. De naar de medicus en dichter vernoemde ruimterots draait in 3,39 jaar om de zon.

OfficiŰle beschrijving:

(27657) Berkhey = 1974 PC

Discovered 1974 Aug. 12 by T. Gehrels at Palomar.

Joannes le Francq van Berkhey (1729-1812) was a famous Dutch physician, biologist and naturalist noted for his Natural History of Holland. He was considered an excellent poet for his time. The name was suggested by C.E. Koppeschaar.

(M.P.C. 68447 2010 Jan. 30)

Biografie

Dr. Johannes le Francq van Berkhey (Leiden, 23 januari 1729 - 13 maart 1812) was arts, natuuronderzoeker, dichter en pamflettist. Aan zijn Natuurlijke historie van Holland, verschenen in zeven delen tussen 1769 en 1778, dankte hij in 1773 een Leids lectoraat in de natuurlijke historie. Vele jaren later publiceerde hij als vervolg op dit werk nog zijn Natuurlijke historie van het rundvee in Holland, in zes delen (1805-1811). Dit laatste wordt beschouwd als een van de van de honderd hoogtepunten uit de Koninklijke Bibliotheek.

In een 'Noodig berigt aan den lezer' verklaart Berkhey waarom het zo lang heeft geduurd voordat het vervolg van zijn encyclopedie verscheen: de rampspoed des vaderlands, bestaande in oorlog, tweedracht en partijschap hadden de boekverkopers huiverig gemaakt om grote en dure werken uit te brengen. En een duur boek was het. Alleen al het deel dat in 1805 verscheen, kostte 10 gulden, wat vier keer zo duur was als een gewoon boek van een vergelijkbare omvang. De grootste en duurste plaat (kosten 2 stuivers, en daarbovenop nog 8 stuivers voor het kleuren) illustreert Berkhey's tweede hoofdstuk ĹHandelende over de wonderbaarlijke vermenigvuldiging van het rundvee, mitsgaders derzelver geslachtsrekeningĺ. Op deze 'geslachtsplaat' wordt ge´llustreerd hoe ÚÚn koe in tien jaar 143 nakomelingen kan hebben, en wel 'Eigen kinderen 10, Kleinkinderen 36, Klein-kleinkinderen 56, Over-klein-kleinkinderen 35, Bed-over-klein-kleinkinderen 6, is dus 143 Beesten'.



Uitklapplaat over de vermenigvuldiging van het rundvee. Het onderschrift luidt: 'Geslacht-rekening, om met een opslag van het oog te kunnen nagaan, hoe veel Runderbeesten in tien achtereenvolgende jaren uit eene Moederkoe, en Vaderstier kunnen voorttelen: gesteld dat elk Kalf, het zy kuisje of stierkalf op twee jaren, vaars zynde, wederom een kalf voortbrengt, of voortteelt. Tot beter verstand hier van stelt elk cirkel voor een Kalf, en iedere kleinere, na proportie, de opklimming van de Moederkoe tot aan het laatste Kalf: zynde in iederen cirkel mede het jaar-getal der geboorte aangewezen, en de cirkels, ter onderscheiding dezer tien jaren, byzonder gecouleurd.'

Bij het tweede eeuwfeest van Leidens Ontzet op 4 oktober 1774 droeg hij in de Gasthuiskerk aan de Breetstraat (thans de Waalse kerk) zijn dichterlijke redevoering of retorische dichtwerk Het verheerlijkt Leyden voor. De menigte volgde ademloos de pathetische bewoordingen en dramatische gebaren waarmee Berkhey de lotgevallen van zijn stad ten tonele voerde. De door hem voorgedragen gruwelen die de bevolking van Leiden tijdens de Spaanse belegering moest ondergaan, werden door kapelmeester Vermeulen ingeleid met een Spaanse oorlogsmars, waarbij de luisteraars de schrik om het hart sloeg. Toen Berkhey aan het eind van zijn voordracht was, stroomden bij jong en oud de tranen uit de ogen van pure vaderlandsliefde, wat op de dichter zelf een grote indruk maakte. Het hele gebeuren sloeg zozeer aan dat divere tijdgenoten lofdichten op hem schreven.

Titelpagina van Het verheerlijkt Leyden (1774). Berkhey's lofzang op de stad bestaat uit zo'n 1600 alexandrijnen. De geschiedenis wordt vanaf de Romeinen tot aan 1774 verteld. De hoofdmoot van wordt gevormd door het dramatische verhaal over het beleg (1574). In het boek ook een gegraveerd portret van Le Francq van Berkhey.

Verguisd

Berkhey leidde een moeilijk, niet zelden kommervol bestaan. Hij was de zoon van de Leidse wolhandelaar Evert le Francq. Op eenjarige leeftijd verliest hij zijn vader. Hij gaat met zijn moeder bij zijn grootvader Jan Berkhey wonen, wiens naam hij vervolgens ook aanneemt. Jan Berkhey was kunsthandelaar. Zijn kleinzoon, die voortdurend tekeningen en prenten onder ogen kreeg, beoefent zich aanvankelijk ook in de tekenkunst. Joannes krijgt echter ook de smaak te pakken van de ontleedkunde en de natuurlijke historie en gaat studeren. In 1761 wordt hij geneesheer en promoveert. In Amsterdam vindt hij kennelijk geen geluk. Hij keert terug naar zijn geboortestad en wordt tolmeester aan de Leidsche Vaart.

In 1764 geeft Joannes le Francq van Berkhey zijn eerste gedicht uit. Het is een treurspel, genaamd Claudius Civilis, Hersteller der Bataafsche Vrijheid. Hij wordt lid van dichtgenootschappen. Als hij in 1774 Het Verheerleijkt Leiden voordraagt, lijkt zijn kostje gekocht. De voordracht en de uitgave van dit stuk worden met geestdrift toegejuicht en bewonderd. Na het uitspreken van de redevoering is het Ĺeen verrukkend tooneel te zien, hoe sterken indruk zulks gemaakt had: aller monden juichten des redenaars lof, en ieder verspreidde denzelven langs de straten, des gansch Leyden wedergalmdeĺ. De uitgave gaat verzeld van lofdichten, die hem op de buitensporigste wijze worden toegezwaaid.

Lofdichten op de tijdens het tweede eeuwfeest gehouden voordacht van Le Francq van Berkhey.

Berkhey behaalde in 1773 de eerste gouden medaille, die door enig Hollands dichtgenootschap, en wel het Haagse, was uitgeloofd voor zijn De Lof der Dankbaarheid. Als hij in 1782 zijn Zeetriumph der Bataafsche Vrijheid uitgeeft, is het aantal intekenaren groter dan enig Nederlands werk ooit tevoren.



'Aan hen wier bevriende geesten Pallas in studies verenigt, wijdt ware liefde dikwijls zijn eigen geschenken', luidt de Latijnse tekst op deze bladzijde die Joannes le Francq van Berkhey schreef en tekende in het liber amicorum van Egbert Philip van Visvliet (1736-1799), staatsman en medicus. Onder de goedkeurende blik van Pallas Athene overhandigt Amor de beker van de vriendschap aan Van Visvliet en Le Francq van Berkhey. Beiden worden omringd door allerlei attributen die met hun studie (medicijnen en botanica) in verband staan. Ook het symbolum links onderaan (("Onder de schauduw van de eik groeit de vrolijke klimop") is in de tekening terug te vinden.

De grote Nederlandse dichter Willem Bilderdijk (1756-1831), schrijft in zijn Lijkgedachtenis:

Berkhey! wij volgen u, wij hangen aan uw klanken!
Hef aan! ons zwakke riet verstomt voor uwe Luit,
Uw Dichtvuur schittert niet, van de echte Hemelspranken,
Maar vlamt, en bruischt, en knalt en barst ten boezem uit.
Door alle lofuitingen aan zijn adres wordt Berkhey als door wierookdamp verstikt. Hij is een felle oranjeklant en daarmee een doodsvijand van de patriotten. Het ene na het andere hekeldicht laat hij het licht zien. Onder zijn lijfspreuk Vrank en Vrij geeft hij ongezouten zijn mening over de politiek van zijn tijd te kennen. In 1776 schrijft de Leidse professor Schultens aan zijn vriend Van Goens met het oog op Berkhey: "De man is en blijft een Jan Vlegel. Ik ken weinig menschen, bij wien verwaandheid, nijd en wraakzucht sterker heerschen .,.. Bij een dollen ijver voor Oranje voegt de haat tegen de Remonstranten niet kwaalijk..."

Berkhey krijgt steeds meer politieke vijanden. Hij wordt bekogeld met eieren en regelmatig worden zijn ramen ingegooid. Maar hij blijft strijdlustig. Zelf zegt hij met het oog op zijn tegenstanders:

Dit volkje weet het wel; men kent my; ik ben driftig;
Ik vat de pen gaauw op...

Wanneer tussen 1783 en 1787 de strijd tusschen de partijen feller wordt, weert Berkhey zich uit alle macht. Tal van polemische geschriften vloeien uit zijn pen, ter verdediging van het oude of als aanval op het nieuwe. Zijn tegenstanders sparen hem niet; het regent pamfletten, spotverzen en schimpliedjes; de aanvallen op de felle prinsgezinde en voorstander van het oude zijn gemengd met grove en vuile personaliteiten en beschuldigingen, waarin waar en onwaar moeilijk te scheiden zijn.

Links: Berkhey, die op 8 maart, de verjaardag van de prins, een feestelijke voorstellig gaf waarbij hij allerlei figuren van het Huis van Oranje op een stellage of vlot voor zijn huis aan de Vliet ten toon had gesteld, werd daarna 'de poppenman' genoemd. Op de spotprent is hij gearmd getekend met de beruchte Kaat Mossel. Voor hen staat een vallende pop, prins Willem I. Rechts: Mishandeling van Berkhey op het Rapenburg bij de Academie. Vermoedelijk tijdens het oproer van 10 juni 1784.

Met de oprichting van een patriotisch vrijkorps stijgt de politieke temperatuur te Leiden tot kookhitte. Berkhey werpt bij een academische plechtigheid zijn toga af om smalende Patriotse studenten tot een vuistgevecht uit te dagen. De ene na de andere rechtszaak wordt tegen Berkhey aangespannen en zelf spant hij er ook heel wat aan. In 1795, met de inval van de Franse legers en de vlucht van stadhouder Willem V naar Engeland, verliest hij ook zijn lectoraat. Dit brengt hem nagenoeg tot de bedelstaf.

In 1807 vindt de Leidse buskruitramp plaats. Bij de ramp vallen 151 doden en ruim 2000 gewonden. Circa 220 woningen worden compleet verwoest of moeten onbewoonbaar worden verklaard. Ook Berkhey's huis aan de Koegracht stort in en hij moet uit het puin bevrijd worden.



Koning Lodewijk Napoleon bezoekt de slachtoffers van de kruitramp in Leiden, drie dagen na de ontploffing van het kruitschip op 12 januari 1807. Schilderij van Carel Lodewijk Hansen.

Koning Lodewijk Napoleon is na 5 uur al op de plek van de ramp; hij blijft ruim een dag. Hij wil Leiden helpen, en stelt duizenden soldaten aan om Leiden op te bouwen. Deze soldaten waren eigenlijk bedoeld om te waken op het strand voor een Engelse invasie. Uit zijn privÚvermogen stelt de koning 30.000 gulden beschikbaar voor het door hem opgerichte rampenfonds, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. Leiden wordt hierbij ook kwijtgescholden van belasting voor de komende tien jaar (t/m 1817). Hij geeft bakkers van de naburige stad Delft opdracht broden voor de getroffen inwoners van Leiden te bakken, en stuurt zijn hofchirurg naar Leiden. Ook laat hij Paleis Huis ten Bosch tot een noodhospitaal maken. Berkhey verblijft hier in ieder geval tot 1809. Hij schrijft daar Oud Hollands vriendschap, dankbaar aan Neerlands kroost, tot Leydens troost, waarvan hij een luxe exemplaar met opdracht als dank aan de koning overhandigt: "Eerbiedig toegeheiligt door Joannes Le Francq van Berkhey. Aet. 80' (=1809)".

Als Berkhey in 1812 sterft, schrijft Bilderdijk een triest lijkdicht:

Geen hand, hoe dier verplicht
aan zijn Bataafsche zangen,
Bracht bloem, of telgj' of loof,
op 's Grijzaarts grafgesteent.

Pas in 1842, als alle politieke kwesties vergeten zijn, word Berkhey toch weer gewaardeerd vanwege zijn grote verdiensten en wordt een gedenksteen in de Hooglandse kerk bevestigd.

Gedenksteen in de Hooglandse Kerk te Leiden.

Tekst en diverse foto's: Carl Koppeschaar

LITERATUUR

R.P.L. Arpots: Vrank en Vry. Johannes Le Francq van Berkhey (1729-1812). Nijmegen, 1990.


MEER INFORMATIE

Algemeen over planeto´den:
Eerder nieuws over naamgeving van planeto´den op Astronet:

Terug naar ASTRONET's home page